काठमाडौं — नेपालीको खानपानमा चिल्लो, पिरो, अमिलो तथा बोसोयुक्त परिकारको प्रयोग बढी हुने गरेको पाइन्छ। स्वादका लागि यस्ता खानेकुरा रुचाइए पनि मात्रा र खानपानको सन्तुलन नमिल्दा स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या देखिन सक्ने भएकाले पोषणयुक्त तथा सन्तुलित आहारमा ध्यान दिन स्वास्थ्य विज्ञहरूले सुझाव दिएका छन्।
शरीरलाई आवश्यक पर्ने प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, बोसो, भिटामिन, खनिज पदार्थ, फाइबर र पानी उचित मात्रामा प्राप्त हुने गरी खाना खानु पोषणका दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ। दैनिक खानामा हरियो सागपात, ताजा फलफूल, दाल, गेडागुडी, अन्न, दूध तथा दूधजन्य पदार्थ र आवश्यक मात्रामा माछा–मासु समावेश गर्न सकिन्छ।
विशेषगरी अत्यधिक चिल्लो, बोसोयुक्त तथा धेरै पिरो खानेकुराको नियमित सेवनले पाचन प्रणालीमा समस्या निम्त्याउन सक्छ। यस्ता खाना बढी खाँदा अपच, कब्जियत, पेट पोल्ने तथा अन्य पाचनसम्बन्धी समस्या देखिन सक्ने भएकाले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र पचाउने क्षमताअनुसार मात्र यस्ता परिकार खानु उपयुक्त हुन्छ।
हरियो सागपात र फलफूलमा जोड
चिल्लो तथा मसलेदार परिकार मात्रलाई प्राथमिकता नदिई दैनिक खानामा पर्याप्त मात्रामा हरियो सागपात र ताजा फलफूल समावेश गर्न आवश्यक हुन्छ। सागपात र फलफूलमा पाइने फाइबर, भिटामिन तथा खनिज पदार्थ शरीरका लागि आवश्यक हुन्छन्।
फलफूल तथा तरकारीलाई राम्रोसँग धोएर खानुपर्ने हुन्छ। सम्भव भएसम्म मौसमअनुसारका ताजा फलफूल तथा स्थानीय रूपमा उपलब्ध तरकारी प्रयोग गर्नु स्वास्थ्यका दृष्टिले लाभदायक मानिन्छ।
घरमै तयार गरिएको मसला राम्रो विकल्प
नेपाली भान्सामा मसलेदार परिकारको प्रयोग व्यापक छ। खाना स्वादिलो बनाउन जिरा, धनियाँ, लसुन, प्याज, अदुवा, बेसारलगायतका मसला प्रयोग गर्ने गरिन्छ। घरमै ताजा रूपमा तयार गरिएका यस्ता मसला प्रयोग गर्नु तुलनात्मक रूपमा राम्रो विकल्प हुन सक्छ।
बजारमा पाइने तयारी मसला खरिद गर्दा उत्पादन मिति, म्याद सकिने मिति, लेबल र प्याकेजिङको अवस्था जाँच गर्न आवश्यक हुन्छ। गुणस्तर र खाद्य सुरक्षाको सुनिश्चितता नभएका सामग्री प्रयोग गर्दा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्न सक्ने भएकाले उपभोक्ता सचेत हुनुपर्छ।
गर्मीमा फुड प्वाइजनको जोखिम
गर्मी तथा वर्षायाममा खाद्य पदार्थ छिटो बिग्रिन सक्ने भएकाले फुड प्वाइजनको जोखिम बढ्न सक्छ। दूषित पानी, काँचो वा राम्ररी नपकाइएको खाना, सरसफाइको कमी तथा लामो समयसम्म उचित तापक्रममा नराखिएको खानेकुरा खाद्यजन्य रोगको कारण बन्न सक्छ।
त्यसैले सफा तथा सुरक्षित पानी मात्र पिउनु, खाना बनाउनुअघि र खानुअघि साबुनपानीले हात धुनु, फलफूल तथा तरकारी राम्रोसँग सफा गर्नु र पकाएको तथा काँचो खानेकुरा अलग राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
माछामासुमा विशेष सावधानी
गर्मीमा माछा–मासु छिटो बिग्रिन सक्ने भएकाले यसको भण्डारण र प्रयोगमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। सकेसम्म ताजा माछामासु खरिद गरी तत्काल पकाएर खानु राम्रो हुन्छ। काँचो मासुलाई लामो समयसम्म सामान्य तापक्रममा राख्नु हुँदैन।
बासी वा शंकास्पद अवस्थामा पुगेको मासुमा बढी तेल वा मसला प्रयोग गरेर पकाउँदा त्यसलाई सुरक्षित बनाइन्छ भन्ने धारणा सही नहुन सक्छ। बिग्रिएको खानेकुरा पकाउँदा मात्र त्यसमा भएका सबै हानिकारक तत्व नष्ट हुन्छन् भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। त्यसैले बासी, गन्हाएको, रङ वा बनावट परिवर्तन भएको तथा शंकास्पद माछामासु नखानु नै सुरक्षित उपाय हो।
खाना सुरक्षित राख्ने आधारभूत उपाय
खाना पकाएपछि लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा राख्नु हुँदैन। बाँकी खाना सुरक्षित रूपमा छोपेर उचित तापक्रममा राख्नुपर्छ। पुनः खानुपर्दा राम्ररी तताएर मात्र खानु उपयुक्त हुन्छ।
खाना बनाउने भाँडा, चक्कु, काट्ने बोर्ड तथा भान्साको सतह सफा राख्नुपर्छ। काँचो मासु काट्न प्रयोग गरिएको चक्कु वा बोर्ड नधोई अन्य खानेकुरा तयार गर्न प्रयोग गर्दा पनि खाद्यजन्य संक्रमण फैलिन सक्छ।
फुड प्वाइजन भएमा वाकवाकी, बान्ता, पखाला, पेट दुख्ने, ज्वरो आउने तथा शरीरमा पानीको कमी जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। अत्यधिक बान्ता वा पखाला, रगत मिसिएको दिसा, उच्च ज्वरो, अत्यधिक कमजोरी वा शरीरमा पानीको कमीका लक्षण देखिएमा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ।
