आभास अधिकारी
काठमाडौं । नेपालको कृषि क्षेत्रमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग बढ्दै जाँदा किसानको दैनिक काम, उत्पादन व्यवस्थापन र बजार पहुँचमा समेत परिवर्तन आउन थालेको छ। पोखराका दुग्ध किसान गोपाल गिरी र तरकारी उत्पादक मीना टोन्डनका अनुभवले नेपालमा डिजिटल प्रविधिले कृषिमा ल्याइरहेको परिवर्तनलाई स्पष्ट देखाएको छ।
हालै काठमाडौंमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल कृषि फोरममा किसानका यस्तै वास्तविक अनुभवसँगै विज्ञ, सरकारी प्रतिनिधि तथा प्रविधि क्षेत्रका नवप्रवर्तकहरूले नेपालको कृषि क्षेत्रमा डिजिटल समाधानको सम्भावनाबारे छलफल गरेका थिए।
‘Innovate, Cultivate, Thrive: Advancing Agriculture with Digital Solutions’ विषयमा आयोजित कार्यक्रममा बजार पहुँच, जलवायु परिवर्तन, कृषि सूचना तथा प्रविधिको पहुँचजस्ता चुनौती समाधान गर्न डिजिटल प्रविधिको भूमिकामाथि जोड दिइएको थियो।
एसएमएसबाटै दूध बिक्रीको जानकारी
पोखराका दुग्ध किसान गोपाल गिरीका लागि मोबाइल प्रविधिले दैनिक कामलाई सहज बनाएको छ। पहिले दूध बिक्रीको विवरण हातैले राख्न धेरै समय लाग्ने गरेकोमा अहिले एसएमएसमार्फत तत्काल जानकारी प्राप्त हुने भएपछि समय बचत हुनुका साथै आम्दानीसमेत बढेको उनले बताए।
गोपालले भने, “पहिले दूध बिक्रीको विवरण हातैले राख्न धेरै समय खर्च हुन्थ्यो। अहिले एसएमएसमार्फत तत्काल जानकारी पाउँछु। यसले मेरो समय बचत गर्नुका साथै आम्दानी बढाएको छ।”
उनको अनुभवले सामान्य डिजिटल उपकरणको प्रयोगले समेत किसानको कार्यदक्षता र आर्थिक लाभ बढाउन सक्ने देखाएको छ।
GeoKrishi एपबाट बजार मूल्यको जानकारी
तरकारी उत्पादक मीना टोन्डनले पनि प्रविधिको प्रयोगबाट आफ्नो उत्पादन बिक्रीमा सहजता पाएकी छन्। GeoKrishi एपमार्फत उनले वास्तविक समयको बजार मूल्यबारे जानकारी पाउने भएकी छन्।
यसअघि बिचौलिया वा पुरानो बजार सूचनामा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था रहेकोमा अहिले बजारको मूल्य हेरेर उत्पादन कहिले बिक्री गर्ने भन्ने निर्णय लिन सहज भएको उनले बताइन्।
उनका अनुसार डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले बिक्रीको योजना बनाउन, उत्पादनको नोक्सानी घटाउन र नाफा बढाउन सहयोग पुगेको छ।
कृषिमा डिजिटल विभाजन चुनौती
डिजिटल कृषिको सम्भावना व्यापक भए पनि नेपालका साना तथा ग्रामीण किसानसम्म प्रविधिको पहुँच पुर्याउनु अझै चुनौतीपूर्ण रहेको कार्यक्रममा औंल्याइएको थियो।
धेरै ग्रामीण किसानले डिजिटल साक्षरताको कमी, अस्थिर इन्टरनेट सेवा र उपलब्ध डिजिटल उपकरणबारे पर्याप्त जानकारीको अभावजस्ता समस्या भोगिरहेका छन्।
डिजिटल कृषि क्षेत्रका विज्ञ प्रा. अथुला गिनिगेले विश्वभरका साना किसानका लागि डिजिटल प्रविधि परिवर्तनकारी माध्यम बन्न सक्ने बताए।
उनका अनुसार डिजिटल समाधानले गरिबी र खाद्यान्नको बर्बादीबाट बढी प्रभावित किसानलाई सशक्त बनाउन सक्ने भएकाले सबै किसानलाई समेट्ने प्रविधिको विकास आवश्यक छ।
सरकारी परियोजनामा पनि डिजिटल प्रविधि
कार्यक्रममा कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयअन्तर्गत सञ्चालन भइरहेका डिजिटल पहलका बारेमा समेत जानकारी दिइएको थियो।
मन्त्रालयकी शबनम शिवाकोटीले ई–हाटबजार भर्चुअल वस्तु बजार तथा डिजिटल भूमि अभिलेखजस्ता परियोजनाबारे जानकारी दिँदै यस्ता प्रविधिले किसानको बजार पहुँच र कार्यसम्पादन सुधार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने बताइन्।
स्टार्टअपले किसानलाई उपभोक्तासँग जोड्दै
नेपालको स्टार्टअप क्षेत्रले समेत डिजिटल कृषिलाई अघि बढाउन योगदान गरिरहेको छ। Paicho Pasal जस्ता डिजिटल प्लेटफर्मले किसानलाई प्रत्यक्ष उपभोक्तासँग जोड्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
यसबाट बिचौलियाको भूमिका घट्नुका साथै किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्ने र उपभोक्ताले ताजा तथा तुलनात्मक रूपमा सस्तो कृषि उपज प्राप्त गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
IoT र ड्रोन प्रविधिमा जोड
फोरमले स्थानीय तहको नेतृत्वमा डिजिटल कृषिलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने, कर्मचारीलाई नयाँ प्रविधिसम्बन्धी तालिम दिनुपर्ने तथा IoT आधारित सिँचाइ प्रणाली र ड्रोन प्रविधिजस्ता आधुनिक उपकरणको प्रयोग विस्तार गर्नुपर्ने सुझाव दिएको थियो।
कृषि तथा पशुपालन व्यवस्थापनमा ड्रोनमार्फत निगरानी, स्मार्ट सिँचाइ प्रणाली तथा अन्य डिजिटल उपकरणको प्रयोगले उत्पादन लागत घटाउन र स्रोतको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुग्ने विषयमा समेत छलफल भएको थियो।
डिजिटल उपकरण विकास गर्दा किसानको शैक्षिक अवस्था, डिजिटल ज्ञान र प्रविधिसँगको पहुँचमा रहेको विविधतालाई ध्यान दिनुपर्नेमा सहभागीहरूले जोड दिएका थिए।
USAID–Nepalकी जुडिथ अल्मोडोभरले प्रविधिमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्ने बताइन्। उनका अनुसार किसान जहाँ बसेका भए पनि र उनीहरूको शैक्षिक स्तर जस्तोसुकै भए पनि डिजिटल उपकरण प्रयोग गर्न सक्ने वातावरण बनाउन आवश्यक छ।
नेपालको कृषिमा आशावादी भविष्य
गोपाल गिरी र मीना टोन्डनजस्ता किसानका अनुभव तथा विज्ञ र नीति निर्माताहरूका सुझावले नेपालको कृषि क्षेत्र प्रविधि र नवप्रवर्तनमार्फत नयाँ चरणमा प्रवेश गर्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ।
डिजिटल प्रविधि किसानका लागि केवल सुविधा नभई आधुनिक कृषि प्रणालीका जटिलता सामना गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बन्दै गएको कार्यक्रममा औंल्याइएको थियो।
नेपालमा डिजिटल कृषिको विस्तारका लागि किसान, प्रविधि क्षेत्र, सरकार तथा स्थानीय तहबीच सहकार्य आवश्यक रहेको सहभागीहरूले बताएका छन्। डिजिटल विभाजन कम गर्दै प्रविधिलाई किसानमैत्री बनाउन सके नेपालको कृषि क्षेत्रमा परम्परागत ज्ञान र आधुनिक प्रविधिबीच समन्वय कायम गर्दै किसानको उत्पादन, आम्दानी र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।
