काठमाडौँ — उपत्यकाबासीले व्यवस्थित रूपमा कौसी (छत तथा बरण्डा) खेती अपनाएमा विदेशबाट आयात हुने करिब ६५ प्रतिशत तरकारी विस्थापित गर्न सकिने सम्भावना देखिएको छ। तर, यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि कौसी खेतीलाई व्यवसायीकरणतर्फ लैजान आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्।
नेपालमा हालसम्म करिब १८ प्रतिशत किसानले मात्र व्यवसायिक रूपमा तरकारी खेती गरिरहेका छन्। उत्पादन भएको तरकारीमध्ये करिब ४० प्रतिशत किसानले आफ्नै उपभोगमा प्रयोग गर्छन् भने बाँकी ६० प्रतिशत बजारमा बिक्री हुने गरेको तथ्यांक छ।
सरकारले १० वर्षभित्र कृषिमा आत्मनिर्भर हुने लक्ष्य सार्वजनिक गरे पनि हालसम्म तरकारी आयातमा उल्लेख्य कमी आउन सकेको छैन। उत्पादन वृद्धि भए पनि आयातको अवस्था झण्डै यथावत् रहेको देखिन्छ।
तरकारी उत्पादन र आयातको अवस्था
कृषिगणना २०६९ अनुसार नेपालमा २ लाख ४५ हजार हेक्टर जमिनमा तरकारी खेती भई वार्षिक करिब ३३ लाख मेट्रिकटन उत्पादन हुने गरेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा खेती क्षेत्र र उत्पादन दुवैमा वृद्धि भएको छ। २०७५ सम्म आइपुग्दा तरकारी खेतीको क्षेत्रफल २ लाख ९७ हजार हेक्टर पुगेको छ भने उत्पादन ४२ लाख मेट्रिकटन नाघेको छ।
आलुसहित कुल तरकारी उत्पादन वार्षिक झण्डै ७०–८० लाख मेट्रिकटन पुग्ने अनुमान छ। तर, यससँगै ठूलो परिमाणमा तरकारी आयात पनि भइरहेको छ। भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार नेपालमा दैनिक करिब २७ सय मेट्रिकटन तरकारी आयात हुने गरेको छ, जुन वार्षिक करिब १० लाख मेट्रिकटन बराबर हो।
कौसी खेती: सम्भावना धेरै, अभ्यास सीमित
शहर तथा उपत्यकामा पछिल्लो समय कौसी खेतीप्रति आकर्षण बढ्दो छ। विशेषगरी कोरोना महामारीपछि यसतर्फ रुचि बढेको देखिए पनि अझै यसले व्यवसायिक रूप लिन सकेको छैन।
कौसी खेती अभियन्ता नारायण अधिकारीका अनुसार सामान्य रूपमा पनि व्यवस्थित तरिकाले कौसी खेती गरेमा परिवारका लागि आवश्यक तरकारी घरमै उत्पादन गर्न सकिन्छ। उनले आफ्नो अनुभव सुनाउँदै भने, “सही योजना र स्याहार भएमा कौसी खेतीबाट घरको तरकारी आवश्यकतासमेत पूरा हुन्छ र बाँड्न समेत पुग्छ।”
विशेषज्ञहरूका अनुसार एउटा ४–५ सदस्यीय परिवारका लागि ४०–५० वटा गमला वा ग्रो–ब्याग पर्याप्त हुन्छ। यस्तो व्यवस्थापनबाट वार्षिक करिब ६०० केजीसम्म तरकारी उत्पादन सम्भव हुने बताइन्छ।
कति उत्पादन सम्भव छ?
तरकारी विकास सम्बन्धी अध्ययनअनुसार—
एक बोट गोलभेडाबाट एकपटकमा करिब ३ केजी उत्पादन
एक बोट भण्टाबाट करिब २ केजी उत्पादन
व्यवस्थित रूपमा ५० वटा बोट रोप्दा परिवारलाई वर्षभर पुग्ने तरकारी उत्पादन सम्भव
सामान्यतया एक व्यक्तिलाई दैनिक ३२५ ग्राम तरकारी आवश्यक पर्ने मानिन्छ। ५ जनाको परिवारका लागि वार्षिक करिब ६०० केजी तरकारी आवश्यक पर्छ, जुन कौसी खेतीबाट पूर्ति गर्न सकिने देखिन्छ।
किन प्रभाव परेन आयातमा?
यद्यपि, कौसी खेती सुरु भए पनि आयातमा खासै प्रभाव नपर्नुको मुख्य कारण यसको व्यवसायीकरण नहुनु रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ। धेरैले यसलाई अझै पनि सौख वा ‘टाइमपास’का रूपमा लिने गरेका छन्।
अर्कोतर्फ, कौसी खेती गर्नेहरू समेत बजारबाट तरकारी किन्ने चलन कायम रहेकाले आयातमा उल्लेख्य कमी आउन सकेको छैन।
सरकारी पहल र चुनौती
सरकारले कौसी खेती प्रवर्द्धनका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। विज्ञहरूका अनुसार यदि उपत्यकाका कम्तीमा ५० प्रतिशत घरधुरीले व्यवस्थित रूपमा कौसी खेती अपनाए भने तरकारी आयातमा ठूलो कमी ल्याउन सकिन्छ।
हाल काठमाडौं उपत्यकामा लाखौँ घरधुरीमध्ये ठूलो हिस्सा छत भएका घर छन्। यिनमा व्यवस्थित खेती विस्तार गर्न सके आयात प्रतिस्थापन सम्भव देखिन्छ।
