बीसौँ शताब्दीको सुरुआततिर जब चिकित्सा क्षेत्र पूर्ण रूपमा पुरुष–प्रधान थियो र युरोपेली संस्थाहरूले महिलाका लागि ढोका लगभग बन्द गरेका थिए, त्यही समय ब्रिटिश उपनिवेशकालीन भारतको बङ्गालकी एक महिलाले कठिन परिस्थितिबीच चिकित्सा क्षेत्रमा प्रवेश गरेर इतिहास रचिन्।
सन् १९१२ मा जामिनी सेन लाई रोयल कलेज अफ फिजिसियन एन्ड सर्जन्स अफ ग्लास्गोले फेलोका रूपमा स्वीकार गरेको थियो। सन् १५९९ मा स्थापना भएको यो प्रतिष्ठित संस्थामा महिलालाई लामो समयसम्म प्रवेश दिइएको थिएन।
तर उनको असाधारण उपलब्धि भए पनि जामिनी सेनको नाम चिकित्सा इतिहासमा लामो समयसम्म ओझेलमै रह्यो।
नयाँ जीवनीमार्फत पुनः चर्चा
अब एक शताब्दीपछि उनको जीवनकथा पुनः उजागर भएको छ। उनकी नातिनी पर्ने दीप्ता रोय चक्रवर्ती ले लेखेको नयाँ पुस्तक “डाक्टराइन जामिनी सेन” मा उनको जीवनलाई विस्तारमा प्रस्तुत गरिएको छ।
यो जीवनी उनका व्यक्तिगत चिठी, दैनिकी, जर्नल तथा पारिवारिक लेखहरूमा आधारित छ। यसले भारत स्वतन्त्रतापूर्वको बङ्गालकी एक दृढ र प्रतिभाशाली महिला चिकित्सकलाई इतिहासमा पुनः स्थापित गरेको छ।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
जामिनी सेन सन् १८७१ मा बङ्गालको बरिसालमा एक प्रगतिशील परिवारमा जन्मिएकी थिइन्। सात दाजुभाइ–दिदीबहिनीमध्ये हुर्किएकी उनले कलकत्ताको बेथुन कलेजमा अध्ययन गरेकी थिइन्।
पछि उनले कलकत्ता मेडिकल कलेजबाट चिकित्सा शिक्षा पूरा गरिन् र सन् १८९७ मा पुरुष–प्रधान चिकित्सा क्षेत्रमा प्रवेश गरेकी थिइन्।
नेपालसँगको साइनो
उनको चिकित्सा यात्राको एउटा विशेष पक्ष नेपालसँग पनि जोडिन्छ। त्यतिबेला उनी चिकित्सकका रूपमा उपनिवेशकालीन दक्षिण एसियाका विभिन्न स्थानमा काम गर्ने क्रममा नेपालका राजदरबारका स्वास्थ्य सेवासँग पनि सम्बन्धित रहेको उल्लेख पाइन्छ। यसले उनलाई दक्षिण एसियाली चिकित्सा इतिहाससँग अझ गहिरो रूपमा जोड्छ।
